هزاره سوم، بحران آّب، ارزش اقتصادي و راههاي برونرفت
مقدمه
بدون شک نامگذاری قرن حاضر با عنوان "آب" از سوی کارشناسان اقتصادی و سیاسی به معنی توجه کردن به این مایع حیاتی بیش از پیش است. آب از گذشتههای بسیار دور همچنان دارای اهمیت بسزایی بوده است.
رشد تمدنهایی نظیر: بيشاپور، بيستون و.... درايران، بین النهرین، مصر و ... از نمونههای بارزی هستند که در کنار رودخانه شاهپور، كنگاور، دجله، فرات و نیل به رشد و بالندگی رسیده است. به عبارت دیگر، وجود آب در هر مكاني ضمن آبادانی و رشد و تعالی در فرهنگ، اجتماع و اقتصاد هم به شکوفایی رسیده است.
یکی از مهمترین مواردی که بسیاری از استراتژیستها به آن توجه دارند بحث آب و به موازات «بحران آب» و تبعاتی است که میتواند در اثر نبودش برای مردم، جامعه و حتی يك حوزه زيست محيطي (مثلا غرب آسيا و...) دشواريهاي زيادي ايجاد کند.
باید دقت داشت که نیاز به آب مقوله ای نیست که دارای محدودیت زمانی و مکانی باشد و بتوان با مایعی دیگر در صدد جایگزین کردن، کمبود و خلاء آن بر آمد. ضمن آنکه براساس آمار موجود جمعیت جهان، جمعیت کشور و کلان شهرهای ما همچنان در حال روند صعودی و افزایشی است. از طرفی منابع آب در كشورهايي چون ايران، محدود و بارندگیها تقریبا یک سوم تا یک چهارم متوسط بارندگی دیگر نقاط جهان ميباشد. از سوي ديگر، متاسفانه آلوده شدن آبها، چه سطحی و چه زیر زمینی در حال افزایش است.
در دهههای اخیر و به ویژه در سالهای پایانی قرن بیستم آب به عنوان موضوعی مهم کانون مباحثات و مذاکرات بین المللی قرار گرفته است. در سالهای پیش مشکلات، مسایل و کمبودهای آب در مقیاس محلی مطرح بود، اما در شرایط فعلی و از آن مهمتر در آینده این مشکلات در مقیاسهای ملی، منطقه ای و حتی جهانی بروز خواهد کرد.
در گذشته آب بود، اما برای رسيدن به آن محدودیت تکنولوژی وجود داشت، اكنون، اصولا آب اضافی برای توسعه وجود ندارد و مقدار آب تجدید شونده که هم اکنون کره زمین دریافت میکند معادل همان آبی است که هزاران سال پیش دریافت کرده و ثابت است.
باید توجه داشت مقدار سرانه مصرف آب، به شدت در حال افزایش است، دلیل این امر به افزایش سطح رفاه و به تبع آن تنوع نیازهای آبی مربوط میشود. با عنايت به موارد گفته شده، در اين مقاله سعي شده است با توجه به اهميت روزافزون آب، ارزش اقتصادي، سياسي و....بحران خشكسالي و راههاي برونرفت از آن و با تاكيد بر ايران، وضعيت كنوني كشور مورد بحث و بررسي قرار گيرد.
خطر کمبود آب در دهها شهر و روستای ایران
ریزش ناکافی باران سال گذشته برخی مناطق کشور را با خطر کم آبی در تابستان مواجه کرده است. از طرفي، مقامات دولتی هشدار دادهاند که دهها شهر و روستا با خطر کمبود آب در ماههای آینده مواجه خواهند شده. به گفته رسول زرگر، معاون وزیر نیرو در امور آب، میانگین بارش طی هفت ماه گذشته ۱۹۰ میلیارد متر مکعب بوده است. اين ميزان بارش در مقایسه با سال گذشته ۴۴ درصد کاهش نشان میدهد. لازم به ذكر است كه، سال آبی از پائیز شروع میشود و به طور متوسط ۲۵ درصد از بارش در پائیز، ۵۰ درصد در زمستان و ۲۵ درصد بقیه نیز در فصل بهار صورت میگیرد.
به گفته معاون وزیر نیرو، حتی اگر بارندگی خوبی در فصل بهار داشته باشیم باز هم کمبود بارندگی در فصل زمستان جبران نخواهد شد. بااين حال، شهرهای بزرگ و متوسط با مشکل روبرو نخواهند شد، اما برای ۱۲۰ شهر کوچک و شش هزار روستا مشکلاتی بوجود خواهد آمد.
کاهش تولید برق آبی
به دلیل کمبود بارندگی، میزان تولید نیروگاههای برق آبی که حدود ده درصد از برق تولیدی کشور را تامین میکنند به نصف کاهش یافته است. ظرفیت نیروگاههای برق آبی كشور ۶۵۰۰ مگاوات است که بر اساس گزارشها به دلیل تامین آب شرب مصرفی، تولید آنها کاهش داده شده است.
به گفته معاون وزیر نیرو، "با مشخص شدن وضعیت نگران کننده آب در کشور از بهمن ماه سال گذشته تولید برق آبی کنترل شده است."
برابر آمار اعلام شده، حجم آب موجود در پشت سدها ۱۴ میلیارد مکعب برآورد شده است که نسبت به سال گذشته که حدود ۲۳ میلیارد متر مکعب بود، حدود ۴۰ درصد کاهش نشان میدهد.
بر اساس گزارشها، در پی کاهش بارندگی و بروز پدیده خشکسالی و خشک شدن قناتها در مناطق خشک و افت شدید آبدهی چاهها، نماز باران در برخی شهرها مانند: شیراز، گناباد، تربت حیدریه، بیرجند، جوانرود و........ اقامه شده است.
ایران در فاصله سالهای ۱۳۷۷ تا ۱۳۸۱ نیز یک دوره خشکسالی را پشت سر گذاشت که خسارات زیادی را به خصوص در بخش کشاورزی به جا گذاشت و آب آشامیدنی برخی شهرها از جمله شهر تهران سهمیه بندی شد.
دورههای خشکسالی در ایران معمولا پنج تا هفت ساله است. بر اساس روند۴۰ سال اخیر امسال نبايد خشکسالی پديد ميآمد. ایران در منطقه ای خشک و کم باران قرار دارد و در نیمی از چهل سال اخیر شاهد خشکسالی بوده است.
به گفته کارشناسان، بعد از سرمای کم سابقه زمستان سال گذشته که خسارتهای زیادی به کشاورزان وارد کرد، خشکسالی و کم آبی میتواند تاثیر منفی بر تولید محصولات کشاورزی بگذارد و وضعیت کشاورزان را وخیمتر کند.
قيمت گندم و ارتباط آن با آب
در وضعيت كنوني كشور با توجه بهاين خشكسالي، گندم امسال از ميان رفته و كارشناسان ميگويند اگر باران نيايد كه نيامده، گندم ديم پاييزه كه با دو آب ديگر بايد قابل درو باشد، ديگر منتفي است، در همين راستا، قيمت جهاني گندم از 110 دلاربه بالاي 300 دلار رسيده، كهاين امر دولت را در واردات گندم دچار مشكلاتي خواهد كرد. ضمن آنکه هند و ويتنام هم صدور برنج را به دليل محدوديت توليد و افزايش قيمت جهاني قطع كردهاند.اين نوع کشورها در عين حال، خودشان مشكل تامين مصرف داخلي دارند و در همين ارتباط تايلند و فيليپين به طور کلي و پيش ازاين، صادرات برنج خود را محدود كردهاند".
به نظر ميرسد، وزارت كشاورزي در پذيرشاين مسئله كه اوضاع به سمت خشكسالي پيش ميرود، با تاخير موضع گرفته است. اما آقاي وزير در جلسات خصوصي به اين دليل که "آنان فكر ميكردند باران بهاري مشكل را برطرف ميكند" موضوع را انكار کرده است. آن هم كه درعمل چنين نشد".
دلايل خشكساليايران
طي 40 سال گذشته بر اثر كمكاري و يا ندانم كاري مسئولين، بسياري از منابع آبي كشور از دست رفته است. ميزان بارش در 39 سال گذشته در بدترين نقطه خود قرار داشته است. به عبارتي 40 درصد از متوسط سالانه كمتر بارش داشتهايم.ايران تا سال گذشته يك خشكسالي 7 ساله در سيستان و هرمزگان ، غرب كرمان و جنوب خراسان را تجربه كرده است. در حاليكه،اين وضعيت در ساير مناطق كشور حاكم نبود. از جمله ريزش نزولات جوي در شمال كشور بهتر و در فارس و اصفهان متوسط بود ولي در حال حاضر در تمام حوزهها تقريبا خشكسالي اتفاق افتاده است و مخازن آبي کشور خالي شدهاند. لذا به منظور جلوگيري از بدتر نشدن اوضاع براي ماههاي تير، مرداد و شهريور جيره بندي سختي پيش بيني ميشود.
در مورد آب مصرفي شهرها، هر چند سهم آب مصرفي تهران از آب سد كرج 20 تا 25 درصد است، ولي به نظر نميرسداين ميزان آب قادر باشد همه مشكلات را حل كند. ازاين رو، اگر تا پايان بهار باران اساسي نبارد، گندم ديمايران هم دچار مشكل شده و خشكسالي گسترده، قطعي خواهد بود، زيرا از يك سو با محدوديت منابع آب زير زميني مواجه هستيم، و از طرف ديگر توسعه اراضي آبي به دليل سياست دولت و فشارهاي محلي گسترش يافته است.
به گفته کارشناسان، يکي از عللاين خشکسالي ساخت سدهاي متعدد است. در واقع به گفته کارشناسان "كاركرد خود سدها كه بايد دورههاي خشكسالي را پوشش ميداد، در حين ساخت مورد توجه قرار نگرفته است".
اما رود كرخه، به دليل منشا گرفتن از كوههاي بلند زاگرس تا كنون کمتر رنگ خشكسالي به خود ديده است،اينک به علت افزايش سطح آبخوري، آب ذخيره آن هم مصرف شده و در نتيجه دراين رودخانه نيز با خشکسالي رو به رو است.
کمبود میانگین بارندگی در کشور، افزایش مصرف سرانه آب و رشد جمعیت، افزایش رفاه و وسایل و امکانات، آثار و تبعات منفی بسیاری را نیز به همراه آورده است که در راس آن تخریب، ضایع شدن و آلودگی منابع آب و محیط زیست است و همین مسائل موجب شده است تا در مدت 45 سال گذشته از 1955 میلادی به بعد مصرف آب حتي در سطح دنیا نيز به بیش از سه برابر افزایش یابد.
بحرانهايآينده
به باور كارشناسان: اين بحرانها يكي مربوط به كاهش توزيع آرد، بحران در نانواييها و در نتيجه كمبود نان است. زيرا، آرد به دست آمده از گندم در ايران دچار كمبود خواهد شد.
از سوي ديگر به گفته آگاهان، از آنجا كه سفارشهاي لازم براي خريد گندم انجام نشده است، ميزان گندمي كه ميتوان بدون سفارش خريداري كرد (مانند ساير محصولات در نظام جهاني) درصد بالايي نيست و حول و حوش 7 الي 8 درصد ميباشد. لذا، با توجه به تداوم خشكسالي، فصل بيكاري كشاورزان نيز تداوم يافته و درآمد كشاورزان دچار نقصان خواهد شد. در نهايت، برخي از آنان نيز شغل خود را از دست خواهند داد.
البته گفته ميشود در معاونت آب وزارت نيرو از ابتداي امسال بحث مديريت خشكسالي و مديريت بحران مطرح شده است. هر چند از ترس منجر نشدن كلمه بحران به بحران بيشتر، اين مسئله عمومي نشده است. به همين علت ستادهاي بحران، به عنوان ستاد مديريت خشكسالي شروع به كار كردهاند. بر اساس اطلاعات موجود، اين ستادها در معاونتهاي مديريت كل در استانداريها تشكيل شده است. يكي از اقدامات اين ستادها براي جلوگيري از پيشرفت بحران در شهرهاي بزرگ و برخي استانها، خريداري آبهاي سطحي است. در همين راستا در تمام استانها، آبهاي سطحي خريداري و به آب شرب شهري وصل شدهاند. مثلا در استان خراسان، آب كشاورزي و سطحي فريمان را از كشاورزان خريداري و به آب لوله كشي مشهد وصل كردهاند. همچنين آب مصرفي اطراف سد شهيد يعقوبي نيز خريداري و به شهرهاي اطراف ارسال شده است تا براي آب شرب مردم مشكل ايجاد نشود. بااين وجود، اين چاره جوييها کافي نيست و به دنبال خود زنجيره اي از مشکلات را همراه خواهد داشت. مهمترين آن "احتمال قطع برق" است. بر اين اساس، وزارت نيرو مجبور است آب پشت سد را رها كند تا از آن برق بگيرد، ولي اگر براي مصرف آب مديريت اعمال شود ديگر چنين كاري امكان پذير نيست. آب شرب در جاهايي مانند خوزستان تا اندازهاي دچار مشكل خواهد شد چون شهرهاي اطراف كارون و ... همه آب شربشان را از رودخانه ميگيرند. از اين رو، هم كيفيت آب و هم حجم آن كاهش خواهد يافت".
تامين بودجه خشكسالي
همزمان بحث جبران ضررهاي خشكسالي و كم آبي نيز مطرح است. زرگر، معاون وزير نيرو نيز درصحبت هاي خود موضوع تامين بودجه براي خشكسالي را به عنوان جبران خسارت كشاورزان مطرح كرده است، اما به گفته کارشناسان، انجام اين کار با اين بودجه در نظر گرفته شده، امكان پذير نيست. ضمن آنکه منابع تامين بودجه هم پيش بيني نشده است. به اين ترتيب، ايران تابستان سختي پيش رو دارد که نمونه آن در نقاط ديگر جهان نيز ديده شده و روند واحدي را طي کرده است.
راههاي مقابله با بحران كمبود آب
الف: اولويتهاي مصرف
همزمان با كمبود بارندگي، شرايط اقليمي و آب و هوايي كشور نيز دچار تغيير و جابجاييهايي شده است. مثلا گرماي تبريز در اولين روزهاي سال نو به 28 تا 30 درجه رسيد. گرمايي که معمولا تبريزيها در تابستان شاهد آن بودند. يک کارشناس دراين مورد ميگويد: "تبريز هيچگاه سرد و خشك نبوده است. برعکس هميشه سرد و مرطوب و با برفهاي حجيم در كوههاي سهند و سبلان مواجه بوده است . ولي پارسال و امسال دراين منطقه برف چنداني نيامده تا جايي كه ميتوان گفت تبريز سال پيش را تقريبا بدون برف گذرانده است".
با توجه به مجموعهاين اوضاع، كارشناسان با توجه به اولويتهاي تعيين شده مصرف آب درايران از سوي مسئولين که عبارت است از آب شرب شهري، صنعتي و سپس كشاورزي، معتقدند دولت هيچ برنامهاي براي كشت امسال ندارد. ازاين رو، ناچارا در سال جديد كشت غلات و حبوبات حذف خواهد شد .
ب: جیرهبندی
در پی کاهش بارندگی، مسئولان وزارت نیرو از احتمال جیرهبندی آب در برخی از استانهای کشور در تابستان خبر دادند. به گزارش خبرگزاری اقتصادی ایران، از هم اکنون در برخی از شهرهای کشور نظیر اراک جیرهبندی آب آغاز شده است.
سرپرست دفتر اقتصاد آب کشور گفت: «استانهایی نظیر یزد، کرمان، بخشهایی از خراسان، سیستان و بلوچستان که همواره در سالهای ترسالی نیز با مشکلات کمبود آب مواجه بودند از جمله استانهایی هستند که با توجه به وضعیت بارندگی در سال آبی جاری احتمالاً با جیرهبندی آب مواجه خواهند شد.»
وی کمبود منابع آبی، کاهش سطح منابع آبهای زیرزمینی به دلیل برداشت بیرویه و کاهش متوسط بارندگیها در سال جاری را از دلایل اصلی کمبود و جیرهبندی آب دانست.
چندی پیش معاون وزیر نیرو در امور آب، در جمع خبرنگاران از مردم خواست برای افزایش بارش باران و رفع بحران در سال جاری نماز استسقا به جا بیاورند.
اصلاح ساختار مصرف
براساس آمارهای موجود در وزارت نیرو و میانگین 30 ساله، بارندگی سالانه ایران 250 میلیمتر بوده است که همین آمار نشان دهنده اینست که بارش سالانه کشورمان نسبت به جهان که بیشتر از 700 تا 800 میلیمتر در سال است بسیار کمتر از حد متوسط بارندگی است. در عین حال با روند صنعتی شدن کشورها، به طور طبیعی پسابهای صنعتی (شیمیایی) هم افزایش چشمگیری مییابد، فاضلابها به چاهها و سفرههای زیرزمینی نشت میکنند كه پیامد آن افزايش اپیدمی بیماریها است.
با توجه به نکات ذکر شده بطور خلاصه راه هاي زير پيشنهاد ميگردد:
- نگرش مدیریت جامع به آب؛
- توجه به عرضه و تقاضا در کل چرخه آب؛
- آگاه سازی عمومی و مشارکت مردم در برنامه ریزی و مدیریت آب؛
- بر آورد ارزش اقتصادی آب در هر یک از حوزههای آبریز؛
- حفاظت و بازیافت در برنامههای بخشهای مصرف؛
- تدوين آییننامه اجرایی چگونگي مصرف آب؛
- تهیه و تدوین برنامههای اجرایی مدیریت خشکسالی؛
- توسعه و استقرار نظام بهرهبرداری مناسب با استفاده از روشهای نوین آبیاری و کم آبیاری؛
- تعين معيار براي راندمان آبیاری و به تبع آن سنجش کارایی آب به ازای یک متر مکعب؛
- اختصاص آب به محصولات با ارزش اقتصادی بالا و استفاده بهینه از آن؛
- تجهیز منابع مالی مورد نیاز و تمهیدات سازهای و مدیریتی به منظور ایجاد تعادل بین تغذیه و برداشت از سفرههای آب زیرزمینی در دشتهای با تراز منفی؛
- صدور مجوزهای بهرهبرداری از دشتها بر اساس مصرف معقول که با روشهای نوین آبیاری قابل دسترس باشد؛
- طرحهایی نظیر حفر چاه، انتقال آب از مناطق دیگر و آبرسانی به وسیله تانکر، از جمله اقدامات پیش بینی شده كوتاه مدت برای مقابله با خشکسالی و کمبود آب آشامیدنی شهرها و روستاهای در معرض خشکسالی است؛
- فرهنگ سازی در استفاده از آب؛
- آلوده نکردن آب از طرف تمامی دستگاهها، کارخانهها، شرکتها و حتی افراد؛
- بکارگیری تجربههای کشورهای موفق؛
- ساخت سدهاي جديد و اصلاح شبكه و احداث شبكه ؛
- با حفر چاههاي جديد؛
- بررسي شكستگيهاي شبكهها از اتلاف آب جلوگيري خواهيم كرد؛
- اصلاح شبكه، احداث شبكه و احداث خطوط انتقال را ميتوان نام برد؛
- تغيير الگوي كشت توسط كشاورزان؛
- دركشت بهاره سيب زميني و چغندر قند بر اساس ميزان آب كشت و زرع كنند؛
- پمپاژها و حفر چاههاي موقت، استفاده از تانكرها آبرساني؛
- مبارزه با علفهاي هرز، آبياري در ساعات خنك روز، استفاده از كودهاي مقاوم در خاكهاي خشك،تنك كردن ميوهها، بالابردن مقاومت درختان، شخم سطحي و ايزوله كردن جوبها و حرس سبز؛
- ذخیره پشت سدها را کنترل کرده تا آب به مقدار زیاد مصرف؛
مجموعه موارد مذکور همگی از نیاز به اصلاح ساختار مصرف، ایجاد تعادل بین تغذیه و برداشت از سفرههای آب زیرزمینی، استفاده درست در بهرهبرداری، حفاظت و بازیافت در بخشهای مصرف و ... حکایت دارند. گویی کشورها در حال ورود به مبحثی جدید و حساس به نام "بحران آب" هستند.
کمبود آب در خاورميانه
بانک جهاني هشدار داده است که چنانچه کشورهاي خاورميانه و شمال آفريقا بخواهند درآينده با مشکل جدي کمبود آب روبرو نشوند بايد از هماکنون در صدد چارهجويي و سرمايهگذاري برآيند.
به گزارشايسنا، در گزارشي که بانک جهاني دراين باره انتشار داده تخمين زده شده تا سال 2050 ميلادي مقدار آبي که در مناطق باير در دسترس هر نفر قرار خواهد داشت، به نصف مقدار کنوني كاهش مييابد.
در گزارش بيبيسي آمده است: تغييرات جوي و رشد جمعيت عوامل تازه کمبود آب معرفي شده و از دولتهاي منطقه خواسته شده که با مشکل هدر رفتن آب مبارزه کرده و شبکههاي کارآمدتري احداث کرده و استفاده از آب را کاهش دهند.
بانک جهاني ميگويد: از آنجا که 85 در صد آب در دسترس صرف کشاورزي ميشود، کشاورزي مسألهاي است که بايد به آن پرداخته شود.
در گزارش توصيه شده که کشورهايي مانند مراکش بايد استفاده از آبياري را کاهش دهند و به کشت محصولاتي رو بياورند که احتياج کمتر به آب داشته و سودآورتر باشند.
طبق آمار، کاهش کيفيت آب سبب شده که هماکنون توليد ناخالص داخلي درايران حدود 3 درصد و در مراکش، الجزاير و مصر نزديک به يک درصد کاهش يابد.
جوليا باکنال، کارشناس اداره منابع طبيعي در بانک جهاني ميگويد سازمانهاي آب بايد مقدار آبي را که در اثر تبخير از بين ميرود نيز کاهش دهند.
توصيه گزارش اين است که دولتها برنامههاي آموزش عمومي در مورد آب را افزايش داده و پروژههاي زيربنايي از جمله کارخانههاي نمک زدايي، آب را بيشتر کند.
در اين گزارش از تونس و اردن به عنوان کشورهايي نام بردهاند که در اداره آب عملکرد خوبي داشته و از منابع آبي خود بهترين استفاده را ميکنند.
گردآوری و تدوین: دکتر اسفندیار دشمن زیاری
منابع
جام جم آنلاين
فارس نيوز
روزنامه ايران
نشريه سبا - شماره 13 - آذر 1383
امير حسين كاظمي، گروه آبياري دانشكده كشاورزي دانشگاه تبريز
سايت تابناك
سايت آفتاب
گزارش سازمان ملل متحد
برنامه توسعه سوم و چهارم جمهوری اسلامی ایران
به نام خدا