مقامات بانک جهانی اظهار کرده اند، اگر دولت‌ها شبکه آب‌های شرب را تعمیر کرده و زیرساخت‌های جدیدی را سامان دهند و همچنین از گیاهان شوری پسند استفاده کرده و مردم را به استفاده بهینه از منابع محدود آب آموزش دهند، هنوز می‌‌توان این بحران را به تاخیر انداخت. با این وجود، خاورمیانه با استفاده از منابع آب محدود، باید تلاش کند سرانه آب قابل دسترس را تا سال ۲۰۵۰ به نصف کاهش دهد.

در خاورمیانه و شمال آفریقا که از مناطق خشک جهان هستند، دسترسی به منابع آب شرب مشکل است. بانک جهانی با توجه به افزایش جمعیت و تغییرات آب و هوایی که انتظار می‌‌رود بارش‌ها به میزان ۲۰ درصد تا سال ۲۰۵۰ کاهش یابد، اصلاحات فوری را خواستار شده است.

جولیا باکنال کارشناس مدیریت منابع طبیعی در بانک جهانی در «رباط» مرکز مراکش اعلام کرد؛ ما می‌‌توانیم استفاده از آب را به خصوص در بخش کشاورزی که به میزان ۸۵ درصد است، کاهش دهیم. همچنین شرکت‌های آب باید عوامل تبخیر را کاهش داده و بیشتر روي شبکه‌های آبرسانی مدرن و کارآمدتر سرمایه‌گذاری کنند. کشاورزان نیز باید از روش‌های آبیاری که نیاز به آب کمتری دارد، استفاده کنند.بانک جهانی، «تانزانیا» و «اردن» را جزء کشورهایی می‌داند که برای مدیریت آب قابل دسترس، برنامه‌ریزی کرده‌اند. کشورهای واقع در شمال آفریقا به طور فزاینده‌ای وابسته به واردات محصولات کشاورزی شده‌اند و زمین کشاورزی مناسب کاهش یافته و جمعیت نیز افزایش یافته است. به عنوان مثال مراکش از زمانی که بارش‌های قابل دسترسی را با شبکه‌ای از سدها کنترل کرد، همین اقدام (روش مدیریت غلط آب) موجب شد در مناطق کشاورزی Souss و اطراف Agadir سفره‌های آب زیرزمینی نسبت به سال ۱۹۸۲ که در عمق ۱۰ متر پایین بوده‌اند، تا ۷۰ متر باز هم پایین‌تر بروند.

در سال ۲۰۰۶ خبرگزاری رویترز در زمان برگزاری جلسه کارشناسان آب در استکهلم گزارش داده بود؛ «مدیر مرکز مدیریت منابع آب در جهان سوم در مکزیکوسیتی، اسیت بیتواز، اعلام کرده است؛ با وجود اینکه در گزارش‌های انستیتو بین‌المللی مدیریت آب (IWMI) اعلام شده بود یک سوم مردم دنیا در مناطقی زندگی می‌ کنند که با کمبود آب مواجه هستند، ولی در خاورمیانه بیشتر مردم با بحران مدیریت منابع آب مواجه‌اند.

وی می‌ گوید؛«بسیاری از کشور های در حال توسعه به غلط ترجیح می‌دهند با سدسازی‌های پرهزینه روی رودخانه‌ها یا تغییر مسیر آنها، منابع آبی را افزایش دهند. در صورتی که با پیش‌بینی‌های ساده‌ای مانند جلوگیری از نشت آب از تاسیسات می‌توان از اتلاف آن جلوگیری کرد. در شهرهای بزرگ، تقریباً ۴۰ تا ۶۰ درصد آب به علت نبود نگهداری از تاسیسات، به دست مصرف کنندگان نمی‌ رسد. تعمیر این تاسیسات هر دو سال یک بار کمتر از ساختن سد، هزینه‌بر است. کشورهایی مانند هند، مکزیکو، چین و برزیل از این روش‌ها نتیجه گرفته‌اند.»

او معتقد است؛ آب به اندازه کافی حتی در خاورمیانه وجود دارد و مخالف نظر بسیاری از کارشناسانی است که مدعی اند بحران آب و یا حتی جنگ آب در حال وقوع است. وی می‌ گوید؛ تقاضا برای تولید محصولات کشاورزی، برای غذا و همچنین برای سوخت های فسیلی با ازدیاد جمعیت رو به افزایش است. چین که تا سال ۲۰۵۰ به بزرگ ترین قدرت اقتصادی دنیا تبدیل می‌شود و به دنبال آن امریکا، هند، ژاپن و برزیل، که غول‌های بزرگ اقتصادی خواهند بود، نیاز به مقدار بیشتری آب دارند. اگر بحران آب به وجود بیاید به علت کاهش کیفیت آب است نه دسترسی به آن.

از طرفی، به علت بالا رفتن قیمت نفت دیدگاه کاشت گیاهان سوختی در بسیاری از مناطق در حال انجام است. اما کاشت این گیاهان مستلزم استفاده از مقدار زیادی آب است که قبلاً آن را محاسبه نکرده بودند. ارزش آب را از اینجا می‌ توان درک کرد که برای تامین یک کالری غذا تقریباً یک لیتر آب مصرف می‌شود، اما برای کاشت یک کیلو دانه نیاز به ۵۰۰ تا ۴ هزار لیتر آب است، در صورتی که تولید محصولات به صورت صنعتی نیاز به ۱۰ هزار لیتر آب است. طرح کاشت گیاهان سوختی ذرت و نیشکر در هند و چین که بالا ترین میزان جمعیت جهان را دارند، باعث از بین بردن ذخیره آب مردم شده و از نظر غذایی آنها را دچار مشکل خواهد کرد. در چین قصد دارند میزان مواد سوختی از سوخت‌های فسیلی را به ۱۵ میلیون لیتر تا سال ۲۰۲۰ یا ۹ درصد تقاضا برای گازوئیل در کشور برسانند که برای رسیدن به این هدف چین باید کشت ذرت را برای این منظور به میزان ۲۶ درصد افزایش دهد. ذرت کاشته شده جهت سوخت زیستی و تولید یک لیتر اتانول نیاز به ۲۴۰۰ لیتر آب دارد. همین مقدار اتانول حاصل از کاشت نیشکر نیاز به ۳۵۰۰ لیتر آب دارد. در صورتی که در برزیل برای همین مقدار اتانول نیاز به ۹۰ لیتر آب است.

 منبع؛کانون دیده بانان زمین

 موانع برنامه ریزی موثر برای مواقع خشکسالی

اگر چه دولت ها برای مواقع خشکسالی می توانند به طور موثر برنامه ریزی کنند، ولی مشکلات بنیادین پیش روی فعالیت های ضروری وجود دارند. پنج مانع برای برنامه ریزی درباره خشکسالی ها تشخیص داده شده که عبارتند از خصوصیت خشکسالی، تصادفی بودن آن، پدیده خشکسالی، هزینه خشکسالی و ملاحظات سیاسی که در اینجا به آنان پرداخته می شود.

● خصوصیت خشکسالی

برنامه ریزی برای خشکسالی و مدیریت پیشگیری از وقایع ناشی از آن که به خوبی مشخص و قابل تشخیص برای همه هستند، بسیار مشکل است چون شدت و تکرار وقایع نامشخص است. گرچه هیچ تخصص فنی برای تشخیص و تعیین زمان بروز سیل، فوران آتشفشان یا زلزله لازم نیست ولی تجربه شده است که تردید قابل توجهی نسبت به زمان شروع و خاتمه خشکسالی ها وجود دارد. خشکسالی تقریباً از حوادث غیرقابل پیش بینی است. برنامه ریزی برای مواقع خشکسالی و مدیریت منابع آب نیاز به تعاریفی دارد که خشکسالی را تعیین می کند. کمبود خصوصیت های خشکسالی می تواند یک عامل مهم در برنامه ریزی باشد و دلیل آن این است که به برنامه ریزی برای خشکسالی و مدیریت منابع آب هنگام خشکسالی کمتر از آنچه سزاوار آن بوده، توجه شده است.

● تصادفی بودن خشکسالی

این نکته که خشکسالی از لحاظ تاریخی چه موقع به وقوع می پیوندد، بسیار مورد توجه دولت ها بوده است. آن چیزی که بیشترین مانع برای برنامه ریزی جهت جلوگیری از کمبود آب در مواقع خشکسالی است، تصادفی بودن آن است. این تغییرپذیری ذاتی که موجب واکنش به بحران و کمبود آب شده و تلاش ها برای برطرف سازی آن بیشتر از برنامه ریزی برای مقابله با آن است، باید کاملاً از قبل پیش بینی و مهار شود. مردم تمایل دارند خشکسالی را یک بخش طبیعی از سیر آب و هوایی بدانند و معتقدند خشکسالی بالاخره برطرف می شود. در خشکسالی دو چیز کاملاً نامشخص باقی مانده است؛ یکی تکرار آن و دیگری سختی و شدت آن بنابراین برنامه ریزی جهت کاهش هزینه هایی که ناشی از خشکسالی است و نیز سختی و شدت آن لازم است.

● پدیده خشکسالی

مانع دیگر برای برنامه ریزی خشکسالی مربوط به ذات پدیده خشکسالی است. اگر چه خشکسالی روی افراد تاثیر می گذارد، در زمان خشکسالی مشکلات جامعه مشخصات ویژه یی دارد. تمایل هر فرد برای استفاده از امکانات جمعی به حداکثر خود برای دریافت سریع آنان می رسد. نتیجه آن کاهش و زوال کلیه امکانات جمعی و همگانی جامعه است. این پدیده بهترین سیاست غیرقابل اجرا را ایجاد می کند مگر آنکه به وسیله دولت اجرا شود. اشخاص تجربه شان از خشکسالی، کمبود آب است و این در حالی است که راه های موثر برای مقابله با کمبودهای آب محدود است. استفاده از آب های زیرزمینی هنگام خشکسالی در بسیاری از ایالت های شرقی در امریکا شرایط قابل تحمل تری را به وجود می آورد. اما این مطلب نیز نیاز به برنامه ریزی و قانونگذاری دارد زیرا چاه های عمیق تر و پمپ های قوی تر بیشترین میزان برداشت آب را خواهند داشت.

● هزینه خشکسالی

کمبود اطلاعات درباره هزینه خشکسالی دلیل دیگری برای این است که فقط مسائل حاشیه یی در برنامه ریزی برای خشکسالی مدنظر قرار می گیرد. وقتی هزینه های واقعی خشکسالی شناخته شدند، خسارات خشکسالی می تواند خسارات ناشی از سایر بلایای طبیعی را نیز کمتر کند. برای مثال کشور استرالیا اعلام کرد در دوره زمانی سال های ۱۹۷۵- ۱۹۴۵ هزینه های خشکسالی چهار برابر هزینه های سایر بلایای طبیعی بوده است. به علاوه تمام هزینه ها با هزینه های خشکسالی ترکیب شده و به طور واضح قابل تشخیص نیستند. اثرات اجتماعی خشکسالی ها و هزینه های ترکیب شده چگونگی تاثیرات آنها در جامعه و اینکه چه کسانی نهایتاً از این خشکسالی تاثیر می پذیرند، باید بیش از گذشته مورد بررسی و تجزیه و تحلیل قرار گیرند. رنج های انسان کمتر می تواند عاملی باشد که در ارزیابی هزینه ها اندازه گیری شود. همچنین هزینه های غیرمستقیم بسیار بیشتر از هزینه های مستقیم هستند و نیز به خاطر طبیعت منتشرشونده، تشخیص و تعیین آنان مشکل است و عموماً نامشخص باقی می مانند. تا زمانی که این هزینه ها نامشخص باقی بمانند، تصمیم گیران اطلاعات ناقصی در ارتباط با هزینه خشکسالی خواهند داشت.طول زمان خشکسالی نیز تاثیر قابل توجهی روی هزینه های کلی دارد. خشکسالی های طولانی به مراتب هزینه برتر از خشکسالی های کوتاه تر هستند. یک خشکسالی پایدار مانند آنکه در دهه ۱۹۳۰ اتفاق افتاد، می تواند هزینه های اجتماعی و اقتصادی را که هیچ وقت پیش بینی نشده است، در پی داشته باشد.

● ملاحظات سیاسی

بالاخره ملاحظات سیاسی می تواند با برنامه ریزی و مدیریت بهتر اثرات خشکسالی را کاهش دهد. تصادفی بودن خشکسالی موجب می شود جامعه این گونه باور کند که تلاش اندکی می توان برای کاهش هزینه های خشکسالی قبل از وقوع آن انجام داد. به علاوه اطلاعات جامعه از تراژدی های گذشته اغلب کم است و توجه معمولاً بیشتر به مشکلات جدید سیاسی جلب می شود، لذا تصمیم گیران حمایت افکار عمومی را که برای برنامه ریزی مقابله با خشکسالی و مدیریت منابع و تقاضای آب ضروری است، اغلب ندارند. در مقابل کمبود حمایت عمومی جامعه، گروه هایی خاص در سطح کشوری یا استانی ممکن است فعالیت هایی را که برای یک برنامه اجرایی مدیریت موثر تقاضای آب در زمان خشکسالی لازم است، داشته باشند.  

    تحلیل: روزنامه اعتماد

منبع: سايت خبري آفتاب