مقایسه کنید: گندي شاهپور مهمترین دانشگاه در باستان - رده‌بندي جديد دانشگاه‌های جهان!؟
مقدمه:
امام علي (ع)
"بزرگ‌ترين استاد تجربه است"
آلبرت انشتاین:
"در زمانی که پیشینیان من در جنگل‌هاي اروپا همدیگر را مي‌خورده‌اند، در سرزمین ایشان دانشگاه برقرار بوده است"
اين سخن را انشتاین در غیاب شاگردش پروفسور حسابی بخاطر تعلق به کشوری با ١٧٠٠ سال پیشينه دانشگاهی، بر زيان جاري ساخته است.
برابر گزارش سايت‌هاي خبري: در آخرين رده‌بندي دانشگاه‌های دنيا، هيچ نامي از ايران در بين هزار دانشگاه اول وجود ندارد. اين مهم در حالي است كه سرزمين مقدس ما نخستين بار در حدود 1800 سال پيش داراي دانشگاه بوده است. لذا، به منظور يادآوري و آگاهي فرهيختگان، نگارنده، با استفاده از دنياي مجازي اقدام به گردآوري، تاليف و نگارش جستاري (مقاله‌اي) در مورد دانشگاه گندي شاهپور از مهمترين و معتبرترين و در عين حال تاثيرگذارترين مركز دانش زمان خود در خاورميانه و جهان نموده است. باشد كه با همت فرزانگان بيشمار اين مرز و بوم، دوباره پرچم دانش و خردورزي برپا و شعله‌هاي آتش برخاسته از فروغ ملتي بزرگ و داراي فرهنگ بهي، سرتاسر گيتي را پرتوافشان كند.
نخستين زمينه‌هاي دانش‌اندوزي در نوشته‌هاي ایران باستان:
در اوستا از قهرمانی به نام «ثرتیه» یاد شده است که شاید «نخستین پزشک» تاریخ باشد. در «ثرتیه» از اهورامزدا تقاضا می‌کند که علاجی علیه همه زهرها و یک کارد فلزی برای عملیات پزشکی به او بدهد. اهورامزدا پاسخ می‌دهد که هزاران و میلیون‌ها گیاه درمان بخش آفریده‌ام که از آن میان، «گوکرن» منبع همه داروهاست. گوکرن، نام درخت مقدس افسانه‌ای است که در دریای "فراخ‌کرد" (اروميه) جای دارد. هوم سفید، گاو شاخ، و کوکنار، معادل های دیگری هستند که برای این درخت افسانه ای، تصور شده است و جملگی جنبه درمانی داشته اند. اين است پيشينه‌اي كه شايد انگيزه بود براي ساسانيان جهت حركت به سوي دانش‌اندوزي و پيشرفت.
بستر پديد آمدن دانشگاه:
گندی‌شاپور، یکی از هفت شهر اصلی خوزستان بود. نام آن در آغاز «گوند-دزی-شاپور» به معنی "دژ نظامی شاپور" بود. برخی پژوهشگران بر اين باورند که بنگاهی همانند به گندی‌شاپور از زمان پارتیان در این جایگاه قرار داشته است. شهری به نام گندی‌شاپور را شاپور دوم فرزند اردشیر ساسانی پس از شکست دادن سپاه روم به سرکردگی والرین، بنا نهاد. شاپور دوم گندی‌شاپور را به عنوان يكي از پایتخت‌هاي خود قرار داد.
دانشگاه گندی‌شاپور (جندی‌شاپور به عربی) در سال271 به دست ساسانیان در خوزستان بنیاد نهاده شد. این دانشگاه دارای یک بیمارستان آموزشی و یک کتابخانه بود. بیمارستان گندی‌شاپور نخستین بیمارستان آموزشی جهان بود. در این دانشگاه دانش‌های فلسفی و پزشکی تدریس می‌شد و بنا به روایات حبس و مرگ مانی (نقاش و پیغمبر ايراني) نیز در گندی‌شاپور روی داده است.
این دانشگاه، گرچه از زمان شاپور اول پايه‌ريزي شده بود، اما توسط شاهپور دوم تعمیر و گسترش یافت، دانشگاه جندي شاپور از مهمترین مراکز آموزشی و تحقیقی دنياي آن زمان بود كه تعداد زيادي دانشمند و پزشک در آن مشغول به تدریس، تحصیل و طبابت بودند. در این مرکز علاوه بر کتب تالیف شده دانشمندان ایرانی، بسیاری از كتاب‌هاي یونانی و هندی را به پهلوی ترجمه کرده و آن ها را تعلیم مي‌دادند. با مطالعه و بررسی این دانشگاه مي‌توان به قدمت تعلیم و تعلم رسمی در ایران پی برد.
در زمان انوشیروان عده‌اي از فلاسفه یونان، كه بعد از تعطیلی آکادمی آتن به دلیل تعصب امپراطوری روم به ایران پناهنده شدند، مورد حمایت این پادشاه قرار گرفتند و در دانشگاه گندي شاپور به تدریس مشغول شدند. انوشیروان، حتی عده‌اي را به هندوستان فرستاد تا به فراگیری علوم بپردازد. طب یونان در دانشگاه گندي شاپور رواج یافت. فلسفه ارسطو و افلاطون در زمان انوشیروان به فارسی ترجمه شد. برزویه طبیب نیز در زمان انوشیروان به هند رفت و با تنی چند از دانشمندان و کتب هند به ایران بازگشت.
گندی‌شاپور بیشتر در زمان خسرو انوشیروان مشهور شد. خسرو انوشیروان گرایش فراوانی به دانش و پژوهش داشت و گروه بزرگی از دانشوران زمان خود را در گندی‌شاپور گرد آورد. در پی همین فرمان خسرو بود که برزویه، پزشک بزرگ ایرانی، مأمور مسافرت به هندوستان شد تا به گردآوری بهترین‌های دانش هندی بپردازد. امروزه شهرت برزویه در ترجمه‌ای است که از کتاب پنچه تنتره (کلیله و دمنه) هندی به پارسی میانه انجام داد.
رشته‌هاي تحصيلي و فعاليت‌ها:
دانشگاه گندی‌شاپور از کانون‌های اصلی دانش‌ورزی، فلسفه (حکمت)، ادبیات دنیای قدیم، پزشکی و زيست شناسي در جهان باستان بود. در برخی منابع به انجام آزمون و امتحان برای اعطاء اجازه طبابت به دانش‌آموختگان دانشگاه گندی‌شاپور اشاره شده است. کتاب "تاریخ الحکمه" (سرگذشت فرزانگی) به توصیف این مسئله می‌پردازد. شاید این نمونه نخستین برگزاری آزمون دانشگاهی در جهان بوده باشد.
تمامی کتاب‌های شناخته شده آن روزگار در زمینه پزشکی، در کتابخانه گندی‌شاپور گردآوری و ترجمه شده بود، با اینکار گندی‌شاپور تبدیل به کانون اصلی انتقال دانش میان شرق و غرب گشت. گندی‌شاپور و همچنین آموزشگاه وانسیبین که پیش از فرهنگستان گندی‌شاپور در خوزستان بنیاد شده بود، تأثیر بزرگی در شکل گرفتن نهاد «بیمارستان» بویژه کلینیک آموزشی در جهان داشتند. در این دانشگاه استادان ایرانی، هندی، یونانی و رومی تدریس می‌کردند. گفته شده که حتی پزشک شخصی حضرت محمد (ص)، نیز از دانش‌آموختگان (فارغ‌التحصیلان) دانشکده پزشکی گندی‌شاپور بوده است.
دانشگاه جندی شاپور بود که عددنویسی هندی (سانسکریت) را به دلیل آسان بودن بکارگیری، متداول کرد که بعدا ایرانیان آن را در جهان اسلام رایج ساختند و به تدریج به اروپا منتقل و جای عددنویسی لاتین را گرفت و چون اروپاییان آن را از اعراب مستقر در اسپانیا فرا گرفته بودند به نام «عربیک نومرال» بین المللی شده و همین است که امروز در سراسر جهان متداول است و از چپ به راست نوشته می شود. در غرب، به مرور زمان شکل اعداد اندکی فرق کرده است. گفته اند که در آن دانشگاه حتی عمل پیوند اعضای بدن (دست و پا و انگشتان) انجام می‌گرفت.
باید بدانیم که ابتکار روش مدیریت علمی، پست‌خانه، نظم و نسق کشاورزی و انتقال بین‌المللی نهال و بذر، اصلاح نژاد دام‌ها و حیوانات اهلی، برخی از روش‌های هنری و معماری، رده بندی در ارتش و سلسله مراتب نظامی، اقتصاد علمی و … از ایرانیان بوده است.
سایر فعاليت‌ها:
انوشیروان، گذشته از تاسیس دانشکده طب گندي شاپور، به تاسیس دانشکده دیگری جهت تدریس ریاضیات، فلسفه و نجوم در این دانشگاه همت گمارد.
به دستور انوشیروان، در جوار دانشکده پزشكي، ضرورتاً بیمارستانی نیز تأسیس گردید. جرجي زيدان (نویسنده مسیحی عرب) در این مورد مي‌نويسد: خسرو انوشیروان در گندي‌شاپور برای معالجه بیماران و آموزش پزشكي، بیمارستان گندي‌شاپور را دایر نمود و از هندوستان و یونان پزشکانی استخدام كرد تا در آنجا طب هندی و طب یونانی (بقراطي) تدریس کنند. در نتیجه ایرانیان دارای دو رشته پزشكي شدند و بیمارستان گندي‌شاپور شهرت بي‌نظيري در دنياي آن روز پیدا كرد.
کتابخانه گندی شاپور:
یازدهم ژوئن سال ۲۵۰ میلادی کتابخانه گندی شاپور که بزرگترین کتابخانه دنیای باستان آغاز بکار کرد. باید دانست که نخستین کتابخانه جهان مرکب از آجرک نبشته (تابلت) در سال ۶۳۰ پیش از میلاد توسط آشور بانیپال در شهر نینوا (بین النهرین) تاسیس شده بود. کتاب‌هايي که از فعالیت در این دانشگاه باقی مانده است، در دنیا هنوز نیز مرجعی برای بسیاری از موضوعات علمی بویژه پزشکی است. ویل دورانت، تمدن ایرانيی را، بواسطه داشتن این دانشگاه مي ستاند.
پس از ورود اسلام:
شهر جندی شاپور در سال ۶۴۲ میلادی در جریان حمله عرب به ایران به دست ابوموسی اشعری افتاد. در آغاز ورود اسلام، علي‌رغم رو به زوال نهادن فعالیت‌های دانشگاهی، پس از چندی دانش و تجربه و الگوی گندی‌شاپور با توصیه يحيي برمكي (وزیر ایرانی هارون) به فرمان هارون‌الرشید به بنیاد تازه‌ای به نام بیت‌الحکمه (خانه فرزانگی) به بغداد منتقل شد. نخستین نسل استادان خانه فرزانگی بغداد همگی دانش‌آموختگان دانشگاه گندی‌شاپور بودند. گندي شاپور به هنگام فتوحات اعراب مهمترین مرکز پزشكي جهان بوده است. این دانشگاه تا قرن‌ها از مشهورترین دانشگاه‌های جهان بود. شهر گندي‌شاپور تا 372 هجری قمری آباد بوده و در قرن ششم هجری به گفته مقدسی (مورخ) بواسطه حمله عشایر عرب به ويرانه‌اي تبدیل مي‌شود.
دانشگاه مزبور، كه مهمترین مرکز پزشكي عصر به شمار مي‌رفت، محیطی برای مرکز تجمع دانشمندان با ملیت‌های گوناگون بود.
جرجي زيدان تحت عنوان (بیمارستان‌های اسلام) مي‌نويسد: بیمارستان، كلمه‌اي است فارسی و به معنای محل بیماران مي‌باشد. در دوره تمدن اسلامی، بیمارستان مشتمل بر مدارس طب هم بوده است. در همانجا درس طب مي‌خواندند و عملاً از بیماران معاینه و شناسائی مي‌نمودند. عرب‌ها ایجاد بیمارستان را از ایرانیان آموختند و همانند بیمارستان گندي‌شاپور كه بزرگترین بیمارستان پیش از اسلام بود، بيمارستان‌هائي در نقاط مختلف ممالک اسلامی دائر کردند.
بیمارستان‌های معروف عضدالدله در شیراز و بغداد،بیمارستان‌های متأخر دمشق و رفاهی، براساس نمونه گندي شاپور بنا گردیده بودند. در این ميان نقش دانشگاه گندي شاپور را در انتقال علم كيميا نیز به هیچ وجه نمي‌توان نادیده گرفت.
عبدالله...بن میمون اهوازي منجم، جورجيس پسر گندي شاپوری، دعبل خزايي؛ شاعر شیعه عرب و حارث بنكلده در این دانشگاه تحصیل کرده بودند. اعضای خاندان جورجيس بن بختيشوع ریاست دانشگاه گندي شاپور را بر عهده داشتند. در زمان حضور خلیفه عبّاسی كيميا از اعضای این خاندان پزشک دربار خلفا شد. از آنجا كه در ایران در عصر ساسانی ميان ایران، هند، یونان و چین مبادلات زيادي انجام مي گرفت، لذا همه آنها در این دانشگاه گرد هم مي آمدند. ایرانیان، علوم دنياي باستان را متعهدانه به مسلمانان انتقال دادند و نقش بزرگی در برگرداندن آثار پهلوی به عربی داشتند. آنان همیشه در ریاضیات و نجوم متبحر بودند و بسیاری از نظریات و متون كه در این زمینه از فارسی به عربی منتقل شده است، ازجمله زیج شهریار كه در زمان یزدگرد سوم تدوین شد، حاصل تلاش ایرانیان است. مترجماني همچون جورجيس بن بختيشوع، يوحنا بن ماسويه، عمر بن فرخان ابطري، نوبخت اهوازي، محمّد بن فرازی، علی بن زیاد تمیمی و معروفتر از همه عبدالله ابن مقفع (برزویه طبیب) همگی اصل و نسب ایرانی داشته‌اند.
خلاصه و نتيجه‌گيري:
- در واقع پزشكي، شيمي (كيميا) و زیست شناسی از بارزترين علومی بود كه در دانشگاه گندي‌شاپور تعلیم داده مي‌شد. این مکان همچون ذخیره‌گاه و پلی، دستاوردهای علمی دنياي باستان را بعدها به دوران اسلامی انتقال داد. در يک جمله مي‌توان گفت: این مرکز به هنگام فتوح اعراب، مهمترین مرکز پزشكي جهان باستان بوده است. بدین ترتیب مي‌توان ایران را از هزاران سال پیش جزو سر آمدان علوم به شمار آورد.
- گندي شاپور، شهری در دل منطقه خوزستان است كه به دست شاپور اول بنا شد. این شهر در شرق شوش، جنوب شرقی دزفول و شمال غربی شوشتر كنوني واقع بوده است.
- در سال 271 پس از میلاد به دستور شاپور اول دانشگاهي در این شهر بنا شد.
- بسياری از فیلسوفان، دانشمندان و شعرای معروف در این دانشگاه تحصیل و تدریس مي‌کردند، ابوالحسن بن هانی خوزستان، يكي از معروفترین شعرای قرن سوم، در این دانشگاه به تحصیل علم و هنر پرداخت. عبدا... بن میمون اهوازي منجم قرن سوم، و دعبل خزايي يكي از سخنوران و شعرای شیعه عرب كه در زمینه تمجید امامت و ولایت اشعار جاودانی سروده است، در این دانشگاه به تحصیل پرداخت.
- این دانشگاه، پس از سقوط ساسانیان و با روی کار آمدن هارن الرشید با سرپرستی ایرانیان به کار خود ادامه مي‌داد، پس از چند سده رو به نابودی رفت و در مهاجرت بزرگی، خیل نوادگان این دانشمندان به شهرهای دزفول و شوشتر رفتند.
- پس از آن دوران طلايي، در سال 1334 دانشکده پزشكي در گندي شاپور تاسیس شد، در آغاز فعّالیت مجدد، این دانشگاه كار خود را با دانشکده‌هاي پزشكي و کشاورزی و دعوت عده‌اي از استادان دانشگاه تونبيگن آلمان شروع كرد. پس از انقلاب، اين دانشگاه با نام شهيد چمران به فعاليت خود در اهواز ادامه داد.
- هم اکنون از محل کهن این دانشگاه جز آثار خرابه‌اي که در موقعیت کنونی شهر گندي شاپور - روستای شاه آباد دزفول - چیزی نمانده که آنها هم، در اثر فعالیت هاي کشاورزی در خطر نابودی کامل هستند.
جالب اینجاست که در خود این سرزمین، کمتر کسی حتی نام این دانشگاه را شنیده است!.
بن نوشته‌ها (منابع):
1- گندي شاهپور، قابل دسترسی در آدرس:
2- تاریخ ایران و جهان در این روز به آدرس:
3- دانشگاه گندي شاهپور، قابل دسترسی در آدرس:
4- سایت تخصصی تاریخ، به آدرس:
5- ﺑﯿﻤﺎرﺳﺘﺎن و داﻧﺸﮕﺎه ﭘﺰﺷﮑﻲ ﮔﻨﺪي شاهپور، قابل دسترسی در آدرس:
6- دانشگاه گندي شاپور نخستین دانشگاه پزشكي، قابل دسترسی در آدرس:
7- حفاري‌هاي غير مجاز در محوطه جندي شاپور، قابل دسترسی در آدرس:
8- جندي شاپور، قبل و بعد از اسلام، قابل دسترسی در آدرس:
9- تاسیس بزرگترین کتابخانه دنیای باستان در گندی شاپور، قابل دسترسی در آدرس:
www.aftab.ir/lifestyle/view.php?id
10- پزشكان مشهور ايران باستان، قابل دسترسی در آدرس:
http://www.narcius.mihanblog.ir/
گرد آوري، تدوين و تاليف: دكتر اسفنديار دشمن زياري
جدیدترین رده‌بندی دانشگاه‌های دنیا در سال ۲۰۰۷ بر اساس وبومتریك اعلا‌م شد!
بر اساس این رده بندی، هیچ دانشگاهی از ایران در میان هزار دانشگاه اول دنیا قرار نگرفته است. در این رده‌بندی دانشگاه‌های ژاپن، تایوان و چین برترین كشورهای آسیایی هستند. به گزارش مهر، یك نوع رده‌بندی دانشگاه‌های دنیا، تعداد مراجعات به سایت دانشگاه‌های دنیا است. بزرگی سایت دانشگاه (تعداد صفحات پایگاه اینترنتی)، حجم فایل‌های پی‌دی‌اف، ورد و پاورپوینت قابل دسترس، تعداد مقالا‌تی كه در ۱۰ سال گذشته منتشر شده، تعداد ارجاعاتی كه این مقاله‌ها داشته است، تعداد بینندگان وب‌سایت دانشگاه و تعداد لینك‌های خارجی پایگاه اینترنتی از جمله معیارهای لحاظ شده در رتبه‌بندی این سایت است.
نظر شما چیست؟
به نام خدا